فهرست نویسی Cataliging
مجموعه اطلاعاتی که از یک کتاب یا ماده کتابخانه‌ ای با بهره‌ گیری از قواعد و قوانین استاندارد، در کارت برگه‌ ی فهرست نویسی (به استثنای شماره و نشانه رده بندی) نوشته می‌ شود، فهرست ‌نویسی گفته می ‌شود.
فهرستنویسی منابع بر پایه ‌ی قواعد بین‌ المللی انگلو امریكن (Anglo- American) و نقطه گذاری ‌ها بر پایه‌ ی استاندارد بین‌المللی كتابنامه‌ نویسی (ISBD) است.
در ادامه به نکاتی درباره ‌ی فهرست نویسی منابع کتابی و غیر کتابی اشاره می‌ شود:

 کتاب 

نمونه كارت برگه فهرست‌نویسی كتاب                                          

فهرست نویسی توصیفی
* ناحیه ‌ی پدیدآونده (سرشناسه)، شامل: نام خانوادگی، نام، تاریخ تولد و درگذشت پدیدآورنده‌ ی کتاب است. نویسنده، گردآورنده، بازآفرین، شاعر، تصویرگر در كتاب ‌های تصویری، تهیه كننده در كتاب ‌های كاردستی از پدیدآورندگان کتاب به شمار می ‌روند.
* ناحیه ‌ی عنوان و شرح پدیدآورنده، شامل: عنوان اصلی: عنوان فرعی/ تكرار نام نویسنده، نویسنده(گان) همكار؛ تصویرگر؛ عكاس؛ مترجم؛ ویراستار است.
* ناحیه‌ ی ویرایش: اگر در متن اثر تغییراتی از نظر كمی، كیفی و شکل داده شود، اثر ویرایش محسوب می‌ شود. به دفعات ویرایش اثر در این بخش اشاره‌ می‌ شود.
* ناحیه ‌ی وضعیت نشر و پخش، شامل: محل نشر: ناشر، تاریخ نشر اثر است.
* ناحیه‌ ی مشخصات ظاهری، شامل: شماره ‌ی صفحه یا تعداد جلد: وضعیت تصویر، اندازه ‌ی قطع اثر + مواد همراه (كاست، سی‌دی، ...) است.
* ناحیه ‌ی فروست (سلسله انتشار): عنوان مشتركی كه برای یك سلسله آثار توسط ناشر در نظر گرفته می ‌شود، یا تعدادی از آثار جداگانه كه از نظر موضوع با هم همبستگی دارند و به دنبال هم توسط یك ناشر انتشار می ‌یابد گفته می ‌شود. این بخش شامل عنوان و شماره‌ ی فروست هر اثر است.
* ناحیه‌ ی یادداشت ‌ها، شامل: بها، زبان ترجمه (عنوان اثر به زبان اصلی)، عنوان‌ های گوناگون(روی جلد، پشت جلد، عطف)، گروه سنی، خلاصه‌ ی اثر، واژه ‌نامه، كتاب نامه، مندرجات و شماره‌ ی استاندارد(شابك) است.  
فهرست نویسی تحلیلی
اطلاعات بخش دوم کارت برگه‌ ی فهرست نویسی، شامل فهرست نویسی تحلیلی اثر است. در این بخش دو دسته اطلاعات آورده می شود:
موضوع اثر:
موضوع اثر شامل كلیدواژه ‌‌های است كه محتوای موضوعی (مضمون) یا ساختار ادبی – هنری اثر را در بر می‌ گیرد. انتخاب کلید واژه‌(های) مناسب موضوعی برای هر کتاب کار ما را در یافتن شماره‌ ی رده ‌بندی کتاب آسان ‌تر می کند. موضوع هر اثر با استفاده از کتاب ‌های سرعنوان موضوعی تعیین و استاندارد می ‌شود. سرعنوان ‌های موضوعی موجود عبارتند از: سرعنوان موضوعی فارسی (سازمان اسناد و كتابخانه‌ ملی ایران)/ سرعنوان موضوعی کنگره (كتابخانه كنگره امریكا) / سرعنوان موضوعی سیرز( انتشارات ویلسون)
نمونه یک مدخل موضوعی در سرعنوان موضوعی فارسی

  سرعنوان های موضوعی فارسی
حاصل تدوین سرعنوان ‌های موضوعی كه از اواخر ۱۳۴۸ در مركز خدمات كتابداری آغاز شد، با ادغام مركز در كتابخانه ملی در ۱۳۶۲، به كتابخانه ملی منتقل شد و برگه ‌های مستند آن، بالغ بر ۳۷۶۰ شناسه و حدود ۱۰،۰۰۰ اصطلاح ارجاعی توسط كتابخانه ملی ایران چاپ و منتشر گردید. از آنجا كه سرعنوان ‌های موضوعی فارسی یك سرعنوان كنترل شده است، لازم بود از آغاز اصول و شیوه‌ های كنترل آن به دقت تدوین شود تا رسیدن به هدف اصلی كه عبارت است از دسترسی سریع خواننده به كتابی كه فقط موضوعش بر او روشن است، هر چه بهتر میسر شود.
هر مدخل کامل سرعنوان‌ های موضوعی، شامل: موضوعی اصلی، تقسیم جغرافیایی، معادل موضوع به انگلیسی، شماره ‌ی رده‌ بندی دیویی، یادداشت دامنه موضوعی، × موضوع انتخاب نشده،  ×× موضوع اعم به موضوع اصلی، ن.ن. موضوع مرتبط به موضوع اصلی، -  تقسیمات فرعی مربوط به موضوع.
                                
رده بندی Classification:
خواننده یا پژوهشگر مراجعه کننده به کتابخانه، باید بتواند در سایه‌ ی رده ‌بندی ‌های منطقی و منظم، به آسانی و در کوتاه‌ ترین زمان ممکن به کتاب‌ ها و اسناد گوناگون یا به دانستنی ‌ها و اطلاعات مورد نیاز خود در مجموعه‌ ی کتابخانه دسترسی پیدا کند. کتابخانه ‌ها با توجه به اهداف و امکان جذب نیروی متخصص کتابدار و یا سطح شناخت از رده‌ بندی ‌های موجود نوع رده‌ بندی منابع خود را انتخاب می ‌کنند. برخی از رده ‌بندی ‌های مورد استفاده در کتابخانه‌ های کودکان و نوجوانان در ایران عبارتند از: رده ‌بندی دیویی، رده بندی کنگره، رده بندی موضوعی، رده بندی بر پایه ‌ی قالب ادبی (داستان، غیر داستان، شعر)، رده بندی بر پایه‌ ی عنوان اثر، رده ‌بندی بر پایه‌ ی نام نویسنده‌ ی اثر، رده ‌بندی بر پایه‌ ی قطع کتاب و رده‌ بندی ترکیبی.
در كتابخانه‌‌ ای با مجموعه‌ ی کوچک خانوادگی، کلاسی، ... شما می ‌توانید کتاب ‌ها را با موضوع ‌های ریز مورد علاقه‌ ی کودکان، مانند: دایناسورها، مسافرت فضایی، پرندگان، ماشین ها و ... ، یا با موضوع‌ های كلی همچون: داستان ، غیرداستان، شعر، بازی و سرگرمی و سرگذشتنامه‌ ها، یا بر پایه ‌ی نام نویسنده ‌های مورد علاقه ‌شان طبقه‌بندی کنید. برای نشان دادن هر موضوع و هر دسته نیز می ‌توانید از برچسب‌ های رنگی و تصویری استفاده كنید. در زیر به دو رده بندی استاندارد و بین ‌المللی اشاره می ‌شود:
 
رده بندی دیویی( ِDewey Decimal Classification(D.D.C
نخستین نسخه ‌ی این رده بندی توسط ملویل دیویی در سال ۱۸۷۶ تدوین شد. رده بندی دیویی ساختاری کاملا فلسفی و منطقی دارد. در این رده بندی کل دانش بشری به ده رده‌ ی اصلی (خلاصه اول)، سپس هر رده به ده رده یا بخش ( خلاصه دوم)، و پس از آن هر رده یا بخش مجددا به ده رده یا بخش دیگر (خلاصه سوم) تقسیم شده است. روش تنظیم رده بندی، نخست برپایه رده، و سپس بر پایه موضوع و تقسیم های فرعی، سپس بر مبنای جغرافیایی یا دوره ای و در انتها بر پایه شکل ارائه ‌ی اثر است.
 جدول رده‌بندی دیویی (خلاصه اول)

به عنوان مثال شماره رده ‌بندی دیویی برای کتاب "دنیای مورچگان" اثر موریس مترلینگ  ۷۹۶/۵۹۵ است   رده بندی كنگره (Library Of Congress Classification (L.C.C
نخستین نسخه‌ ی این رده ‌بندی توسط کتابخانه‌ ی کنگره ‌ی امریکا در سال ۱۹۰۲تدوین شد. رده بندی كنگره شامل كوچك ترین و جزیی ترین موضوعات است. این رده بندی دارای نشانه های مخلوط است . یعنی برای نشانه ها از اعداد و حروف هر دو استفاده شده است. بدین ترتیب كه رده های اصلی فقط با یك حرف مشخص می شوند و رده های فرعی با دو حرف و تقسیمات جزیی تر و كوچك تر با اعداد (تا ۴ رقم) مشخص می شود.
  
 جدول رده ‌بندی کنگره

فهرست نویسی پیش از انتشار فیپا (Cataloging in Publication (CIP
فهرستنویسی پیش از انتشار (فیپا) عبارت است از فهرستنویسی توصیفی و تحلیلی كتاب پیش از انتشار آن و درج فهرست برگه‌ ی مربوط در صفحه ‌ی حقوق همان كتاب. با این ابتكار هزینه ‌های فهرست نویسی در سطح كتابخانه ‌ها و مراكز اطلاع ‌رسانی كاهش می‌ یابد، اطلاعات كتاب شناختی موجود در پایگاه‌ های اطلاعاتی فهرست كتابخانه ‌ها یكدست‌ تر شده و خبر انتشار یك اثر در سطح شبكه ‌های ملی و بین ‌المللی سریع ‌تر پخش می ‌شود . فهرستنویسی پیش از انتشار را معمولا كتابخانه‌ ی ملی از روی نسخه ‌ی قبل از صحافی كه برای فهرست ‌نویسیدر اختیار این کتابخانه قرار می‌ گیرد، انجام می دهد.

منابع غیر كتابی
* نشریه و روزنامه (پیایندها)
* جزوه ها و بروشورها
* بریده‌ ها (جراید)، عکس ‌ها، مقاله نامه ها، گزارش ‌ها
* نقشه ها
* فیلم‌ ها، اسلاید ها
* صفحه ‌ها ( صفحه ‌های موسیقی و غیر موسیقی)، نوارهای كاست
* پایان نامه ها، طرح های آموزشی، دست‌‌ نوشته ها، نامه ‌ها
* مواد دیگر: کره ‌های جغرفیایی، اسباب‌بازی ‌ها و بازی ‌های فكری، الگوها و اشیای مربوط به موزه‌ ها، انواع مواد طبیعی و مصنوعی علمی و آموزشی، عکس‌ های هوایی – فضایی، پوسترها، تابلو‌ها، تمبر‌ها، و ....
* منابع الكترونیكی (نرم‌افزارها، سی‌دی ‌ها، بانک های اطلاعاتی، ...)
از آنجا كه اكثر منابع دیداری - شنیداری به ‌صورت قفسه ‌ی بسته نگهداری می‌ شوند و بازشنیدن و بازبینی آنها در بیشتر موارد نیاز به دستگاه و ابزار و تجهیزات دارد و استفاده از آنها همانند كتاب به راحتی امكان ‌پذیر نیست، فهرست نویسی آنها اهمیت بسیار دارد. بدین معنا كه در باره ی آنها اطلاعات كتابشناختی بیشتری داده می ‌شود و عمومآ خلاصه ای به ‌صورت توصیف كوتاه، در ركورد كتابشناختی این مواد، درج می‌ شود. همچنین از قواعد و استاندارد های جهانی (مانندAACR2  و قواعد فدراسیون ‌های بین‌المللی آرشیوها) برای فهرستنویسی آنها استفاده می ‌شود. در فهرستنویسی مواد غیركتابی می ‌توان از قواعد نمایه ‌سازی نیز استفاده کرد.
رده بندی مواد غیرکتابی، به نظر پاره ‌ای از متخصصان، ضرورتی ندارد، زیرا سیستم بسته است. در هرحال می توان از هر نظام رده‌ بندی كتابداری یا طرح موسوم به روسو كه بر پایه‌ ی شماره‌ ی ثبت است در رده ‌بندی آنها استفاده كرد. نكته ی دیگر در سازماندهی منابعی مانند: جزوه ‌ها، گزارش‌ ها، پایان‌نامه ‌هاست كه كتابخانه ‌ها عمومآ آنها را به‌صورت ساده فهرستنویسی می ‌كنند (اول نام نوع مدرک+ شماره ردیف، همچون: گ ۱۲ برای یک گزارش) و از نظام ‌های نمایه‌ سازی برای ذخیره و بازیابی اطلاعات آنها استفاده می‌ كنند

نمایه‌ سازی  Indexing
نمایه فهرستی از نام ‌ها، موضوع ‌ها، و دیگر مطالب موجود در یك سندیا مجموعه ‌ی اسناد و مدارك است كه به شیوه ‌ای (معمولا الفبایی) مرتب شده و از راه جای‌ نما ها (ارجاع به شماره ‌ی مدخل یا شماره ‌ی صفحه) كاربر را به محلی كه این نام یا موضوع در آنجا آمده راهنمایی می‌ كند. به فرآیند "تحلیل محتوای یك سند و یا مجموعه اسناد و برگردان نتیجه ‌ی این تحلیل به‌واژه‌ هایی كه در نمایه می آید"، نمایه‌سازی می گویند.
از آنجا كه نمایه ‌سازی شیوه ‌های دستیابی به اطلاعات مجموعه ‌ای از مدارك یا یك مدرك و یا بخش هایی از یك مدرك را، صرف ‌نظر از محل نگهداری آن، فراهم می ‌كند، می ‌توان گفت نمایه ‌سازی روش بنیادین سازمان‌دهی دانش است و فهرست نویسی و رده‌ بندی مصادیق آن هستند. زیرا فهرست نویسی، در واقع نمایه ‌سازی یك مجموعه ‌ی خاص است و رده ‌بندی هم تنظیم شناسه‌ های نمایه برپایه ‌ی ارتباط میان آنها، رابطه كل و جزء، و رابطه سلسله مراتبی است.

چکیده‌ نویسی Abstracting
چكیده خلاصه ی كوتاهی از یك كتاب، جزوه، مقاله، عکس، فیلم، نوارکاست، ... همراه با نكات اصلی آن است. چكیده‌ نكات عمده ی متن اصلی را چنان ارائه می‌ كند كه خواننده را در تصمیم‌ گیری برای مراجعه یا عدم مراجعه به اصل منبع قادر سازد.
چكیده ‌نویسی شامل یك رشته عملیات زنجیره ای است كه طی آن ساختارهای صورت و معنای مدارك تحلیل و سپس، با حفظ عمق معنا، به ‌صورتی كوتاه ‌تر بیان می ‌شود. چكیده ‌نویسی شامل فرآیندهای اداركی، تفسیری، گزینشی، و خلاّق است كه مهم ‌ترین هدف آن تجدید ساختار اطلاعات مدرك در مقیاس كوچك است. متن مدرك همانند درختی است كه باید دو فرآیند را طی كند تا تبدیل به چكیده شود: ۱) هرس، یعنی قطع و حذف شاخ و برگ‌ های اضافی و حفظ شاخه ‌ها و بخش‌ های اصلی و ضروری ۲) عُصاره ‌گیری متن، یعنی دستیابی به درونمایه و لب مطلب.
هدف از چکیده‌ نویسی تأمین نیاز به آگاهی‌ رسانی جاری است. افزون بر این، چكیده‌ ها گزینش را تسهیل می ‌كنند، به این ترتیب كه كاربر بر اساس اطلاعات موجود در چكیده ‌ها می‌ تواند به گزینش متن كامل بپردازد. گزینش موضوع حتی در محیط‌ های رایانه ای نیز اهمیت دارد و زمانی كه بازیابی چكیده مقدم بر بازیابی متن كامل قرار می ‌گیرد، هزینه های صرف شده كاهش می ‌یابد. چكیده ‌هایی كه به زبان كاربر نوشته می ‌شود كمك می‌ كنند تا كاربر بتواند به مباحث دیگر زبان‌ ها دست یابد و بدین ترتیب بر موانع زبانی غلبه كند. به ‌منظور تسهیل نمایه‌ سازی امروزه چكیده قبل از نمایه تهیه می‌ گردد تا مراحل نمایه‌ سازی تسهیل گردد. از این راه، زمان لازم برای خواندن متن و انتخاب مفاهیم كاهش می ‌یابد و در نتیجه، هزینه‌ هایی كه صرف نمایه‌ سازی می‌شود تقلیل پیدا می‌ كند. فرآیند چكیده ‌نویسی برای مقابله با تولید مستمر و بیش از حد متون علمی صورت می ‌گیرد. از دیگر دلایل چكیده‌ نویسی، محدودیت ذهن انسان در یادگیری است. بدین معنا كه ذهن انسان اطلاعات را تنها برای مدت كوتاهی حفظ می ‌كند مگر از اهمیت و موقعیت ویژه‌ای برخوردار باشند. فرآیند چكیده‌ نویسی، با حذف موارد غیر ضروری، نكات مهم هر مدرك را ارائه و در نتیجه كسب دانش را تسهیل می ‌كند.